AB Dijital Piyasalar Yasasının Sonuçları
AB, teknoloji şirketleri üzerinde önemli etkiler yaratacak yeni bir yasa üzerinde uzlaştı: dijital sektörde yarışılabilir ve adil piyasalara ilişkin Avrupa Parlamentosu ve Konsey Tüzüğü, yani Dijital Piyasalar Yasası (Digital Markets Act – DMA). Yasa yürürlüğe girdiğinde Apple, Meta (Facebook), Google, Amazon ve Microsoft gibi “Büyük Beşli”nin gelirlerinde kayda değer düşüşlere yol açabilir. Avrupa’da iş yapma maliyeti artacak; uyumsuzluğun yaptırımı ise şirket başına onlarca milyar dolara ulaşabilecektir.
AB Parlamentosu ve AB Konseyi, DMA kuralları üzerinde anlaşmaya varmıştır. İlk teklif Aralık 2020’de sunulmuş, ilkelerin ve metnin mutabakata bağlanması bir yılı aşmıştır. Düzenlemenin emredici niteliği, doğrudan teknoloji şirketlerini hedeflediğini göstermektedir. Daha açık ifadeyle, AB içinde yıllık 7,5 milyar Avro ciroya ve 75 milyar Avro piyasa değerine sahip şirketler hedef kapsamına girmektedir. ABD’de halka açık yalnızca 98 şirket bu ölçekte piyasa değerine sahiptir; bunların büyük çoğunluğu AB içinde tek başına 7,5 milyar Avro ciroya ulaşmamaktadır. DMA’nın ikinci maddesi ayrıca çevrim içi aracılık hizmetleri, arama motorları, sosyal ağlar, video paylaşım ve çevrim içi mesajlaşma hizmetleri, işletim sistemleri, bulut hizmetleri, çevrim içi reklamcılık, web tarayıcıları ve sanal asistanları hedefler.
Şirketin ayrıca AB’de 45 milyondan fazla aktif kullanıcıya sahip olması gerekir. Bu ölçütler, düzenlemenin hedefindeki şirketlerin Büyük Beşli olduğunu açıkça ortaya koyar. Bununla birlikte küçük şirketler otomatik olarak muaf değildir. DMA’nın 3. maddesinin 6. fıkrası, Komisyonun mali ölçütleri karşılamasa dahi iç pazarda önemli etkiye sahip olan ve ticari kullanıcıların son kullanıcılara ulaşması için önemli bir geçit işlevi gören temel platform hizmetini işleten başka şirketleri de kapsam içine alabilmesine izin verir. Bu nedenle yeni kurulmuş veya gelişmekte olan bir arama motoru ya da sosyal medya platformu da gerektiğinde düzenlemeye tabi kılınabilir.
DMA taslağı uzundur; öne çıkan bazı hükümler şöyledir. Madde 5’in “geçit bekçilerine yükümlülükler” başlıklı (b) bendi, işletme kullanıcılarının aynı ürün veya hizmetleri son kullanıcılara, geçit bekçisinin çevrim içi aracılık hizmetlerinde sunulanlardan farklı fiyat veya koşullarla üçüncü taraf aracılık hizmetleri üzerinden sunmasına izin verilmesini öngörür. Bu, uygulama mağazası gibi hizmetlerde teknoloji devlerinin sahip olduğu kapalı tekel modeline karşı etkili bir yasaktır.
Örneğin Apple 2021’de hizmetlerden 68,4 milyar dolar gelir elde etmiş; bu toplam gelirinin yaklaşık %19’una karşılık gelmiştir. Hizmet segmentinin %70 marjı, 47,7 milyar dolar brüt kâr ve toplam brüt kârın %31’i demektir. İlgili hüküm, kullanıcıların uygulama satın almak için tercih ettikleri başka uygulama mağazasına erişebilmesini gerektirir. Madde 5’in (c) bendinin 5. alt bendi de işletme kullanıcılarının, temel platform hizmeti üzerinden edindikleri son kullanıcılara tekliflerini tanıtabilmesini ve geçit bekçisinin temel platform hizmetlerini kullanıp kullanmadığına bakılmaksızın bu kullanıcılarla sözleşme kurabilmesini öngörür. Son kullanıcılar, platform dışında satın aldıkları içerik, abonelik, özellik veya başka ürünlere yine platform üzerinden erişebilmelidir. Apple’ın App Store’daki satışlardan aldığı %30 pay düşünüldüğünde, uygulamalar ödemeleri artık Apple sistemi üzerinden geçirmek zorunda kalmadan seçtikleri yöntemle tahsilat yapabilecektir.
Özetle DMA, kullanıcıları kapalı bir ekosisteme zorlayıp sonrasında yüksek ücret alma iş modelini sınırlar. Madde 6’nın (b) bendi, geçit bekçisinin çekirdek platform hizmetinde önceden yüklenmiş yazılım uygulamalarının son kullanıcı tarafından kaldırılmasına izin vermesini ister. İşletim sistemi veya cihazın çalışması için gerekli ve teknik olarak üçüncü kişilerce bağımsız sunulamayan uygulamalar bunun istisnasıdır. Böylece önemli bedel ödeyerek telefon veya tablet alan son kullanıcının, cihazı tercih ettiği biçimde kullanabilmesi amaçlanır.
Aynı maddenin (d) bendi, geçit bekçisinin kendi hizmet veya ürünlerini ya da aynı teşebbüse bağlı üçüncü tarafların ürünlerini, benzer üçüncü taraf ürünlerine göre sıralamada daha avantajlı göstermesini yasaklar ve adil, ayrımcı olmayan sıralama koşulları getirir. Bu hüküm Google bakımından büyük sonuçlar doğurabilir: bir ürün arandığında Google Shopping gibi bağlı programların bağlantıları diğer sonuçların üstünde veya daha görünür şekilde gösterilmemelidir. Benzer biçimde Google Maps’te işletme konumları, reklam veya alışveriş programlarıyla ilişkili işletmeler lehine kayırılmamalıdır.
V. Bölümün 26. maddesi (“Para Cezaları”), DMA’ya tam uyumsuzluğun yaptırımlarını ağırlaştırır. Belirlenen geçit bekçilerinden biri getirilen 18 yeni yükümlülükten birini ihlal ederse şirketin küresel cirosunun %10’una kadar para cezası uygulanabilir. Bu, Google için 26 milyar dolar veya Apple için 38 milyar dolar düzeyinde bir cezaya karşılık gelebilir. Bu beklentiler, Meta’nın 2021 dördüncü çeyrek sonuçlarını açıkladığı Şubat 2022’de şirket tarihindeki en büyük tek günlük borsa düşüşlerinden biriyle ilişkilendirilmiştir.
DMA yürürlüğe konulacak tek düzenleme değildir. Son kullanıcı verisi ve tüketici mahremiyetinin korunması, AB’nin öncü düzenlemelerine dayanır. Ancak AB’nin zorlanan birlik için yeni bir gelir kaynağı mı yaratmak istediği, yoksa gerçekten tüketiciyi mi koruduğu tartışması sürmektedir.